Dị ứng ở trẻ em: các loại thường gặp, loại nào tự hết và loại nào theo con cả đời

Khi bác sĩ nói "bé bị dị ứng", câu hỏi đầu tiên của hầu hết cha mẹ là: "Vậy con có hết không?". Câu trả lời thật là: tùy loại. Có những dị ứng phần lớn trẻ tự khỏi trước tuổi đi học, có những loại chỉ một số ít trẻ "thoát" được, và có loại gần như đi theo con đến tuổi trưởng thành.

Bài này là bản đồ tổng quan. Mỗi nhóm dị ứng có bài viết chi tiết riêng, cha mẹ bấm vào đường link để đọc tiếp.

Dị ứng là khi hệ miễn dịch "nhận nhầm" một chất vô hại (đạm sữa, đạm trứng, phấn hoa, mạt bụi...) là kẻ thù và phản ứng quá mức. Ở trẻ nhỏ, hệ miễn dịch còn đang "học", nên dị ứng xuất hiện nhiều nhất trong 1-2 năm đầu đời. Trẻ có bố mẹ hoặc anh chị em bị dị ứng, hen, chàm thì nguy cơ cao hơn.

Một điều đáng biết: dị ứng ở trẻ thường xuất hiện theo một trình tự mà các bác sĩ gọi là "hành trình dị ứng" (atopic march): chàm da ở tuổi nhũ nhi, sau đó dị ứng thực phẩm, rồi đến viêm mũi dị ứng và hen ở tuổi lớn hơn. Không phải trẻ nào cũng đi hết hành trình này, nhưng chàm sớm là tín hiệu nên theo dõi kỹ.

Số liệu dưới đây là ước tính chung từ các nghiên cứu quốc tế, dao động khá nhiều giữa các nghiên cứu. Đây không phải lời tiên đoán cho riêng con bạn.

🥛 Sữa bò - Thường hết. Phần lớn trẻ dung nạp được trước 5-6 tuổi; nhiều nghiên cứu ghi nhận khoảng 60-80% hết trước tuổi thiếu niên. → Đọc bài chi tiết
🥚 Trứng - Thường hết. Khoảng một nửa trẻ hết ở tuổi đi học, đa số hết khi tới tuổi thiếu niên. → Đọc bài chi tiết
🌾 Lúa mì - Thường hết, đa số trước tuổi đi học. → Đọc bài chi tiết
🫘 Đậu nành - Thường hết, đa số trước 10 tuổi. → Đọc bài chi tiết
🥜 Đậu phộng - Ít khi hết, khoảng 1/5 trẻ hết. → Đọc bài chi tiết
🌰 Các loại hạt (điều, óc chó, hạnh nhân...) - Ít khi hết, khoảng 1/10 trẻ hết. → Đọc bài chi tiết
⚪ Mè (vừng) - Ít khi hết, khoảng 1/5 - 1/3 trẻ hết. → Đọc bài chi tiết
🐟 Cá - Thường kéo dài, chỉ một tỉ lệ nhỏ hết. → Đọc bài chi tiết
🦐 Tôm, cua, ghẹ, sò, mực - Thường kéo dài cả đời. → Đọc bài chi tiết

Ngoài dị ứng thực phẩm, trẻ còn hay gặp:

Viêm da cơ địa (chàm) - nhiều trẻ cải thiện rõ hoặc hết khi lớn, nhưng làn da vẫn nhạy cảm. → Đọc bài chi tiết
Viêm mũi dị ứng và hen - hay kéo dài nhiều năm, có thể giảm nhưng thường cần kiểm soát lâu dài. → Đọc bài chi tiết
Sốc phản vệ - phản ứng dị ứng nặng nhất, mọi phụ huynh có con bị dị ứng thực phẩm đều cần biết. → Đọc bài chi tiết

Có ba con đường chính:

1. Tự hết khi lớn lên (dung nạp tự nhiên). Đây là con đường phổ biến nhất với sữa, trứng, lúa mì, đậu nành. Hệ miễn dịch trưởng thành dần và "học lại" rằng đạm sữa, đạm trứng là vô hại. Cha mẹ không cần làm gì đặc biệt ngoài việc tuân thủ chế độ ăn bác sĩ hướng dẫn và tái khám định kỳ.

2. Hết dần qua "bậc thang thực phẩm" có giám sát. Với sữa và trứng, nhiều trẻ dung nạp được dạng nấu chín kỹ ở nhiệt độ cao (bánh nướng có trứng, sữa) trước dạng tươi. Một số bác sĩ ở châu Âu dùng "bậc thang sữa", "bậc thang trứng": cho trẻ ăn từ dạng nướng kỹ đến dạng ít chín hơn, từng bước một. Việc ăn đều đặn dạng đã dung nạp có thể giúp trẻ hết dị ứng nhanh hơn. Chỉ làm khi bác sĩ cho phép, vì trẻ từng có phản ứng nặng không phù hợp với cách này.

3. Liệu pháp miễn dịch đường uống (OIT). Đây là phương pháp điều trị cho trẻ dị ứng đậu phộng, sữa, trứng: cho trẻ ăn một lượng chất gây dị ứng cực nhỏ, tăng dần qua nhiều tháng tại cơ sở chuyên khoa. Mục tiêu thường là "giảm độ nhạy" để lỡ ăn nhầm không bị phản ứng nặng, chứ không hẳn là khỏi hoàn toàn. Phương pháp này chỉ được thực hiện tại bệnh viện có chuyên khoa dị ứng.

Cách duy nhất đáng tin cậy là test thử thức ăn có giám sát (oral food challenge) tại bệnh viện: bé được ăn lượng tăng dần chất từng gây dị ứng, có bác sĩ và thuốc cấp cứu sẵn sàng. Xét nghiệm máu hoặc test lẩy da chỉ giúp bác sĩ đánh giá khả năng, không tự khẳng định được.

Đừng tự thử ở nhà bằng cách "cho ăn một chút xem sao", nhất là với trẻ từng có phản ứng nặng như khó thở, nôn nhiều, lừ đừ.

• Không kiêng khem không cần thiết. Khuyến nghị hiện nay ở nhiều nước: cho bé làm quen với các thực phẩm dễ gây dị ứng (trứng chín, đậu phộng dạng pha loãng, cá...) từ khoảng 6 tháng, cùng lúc với các món ăn dặm khác. Trì hoãn không giúp phòng ngừa, thậm chí có thể làm tăng nguy cơ.
• Bé có nguy cơ cao (chàm nặng, đã dị ứng một món) cần gặp bác sĩ trước khi thử đậu phộng, trứng.
• Chăm sóc da tốt khi bé bị chàm, vì da tổn thương là "cửa ngõ" khiến cơ thể dễ bị mẫn cảm với thực phẩm.
• Mẹ không cần kiêng ăn khi mang thai hay cho con bú để phòng dị ứng cho con, trừ khi bác sĩ chỉ định.

Khi nhập học, phụ huynh vui lòng thông báo đầy đủ các loại dị ứng của bé (thực phẩm, thuốc, côn trùng...) và giấy chỉ định của bác sĩ nếu có. Thông tin này được lưu vào hồ sơ của bé để giáo viên và nhà trường cùng phụ huynh lưu ý trong bữa ăn hằng ngày. Các công thức trong mục Công Thức Nấu Ăn Cho Bé đều có phần khuyến cáo dị ứng riêng để phụ huynh tham khảo khi nấu ở nhà.