Vì sao hai đứa con cùng nhà lại khác nhau đến vậy? Hiểu tính khí bẩm sinh của trẻ

"Cùng một bố một mẹ, cùng một cách nuôi, sao hai đứa khác nhau như trời với đất?" Đây là câu hỏi mà gần như mọi gia đình có hai con trở lên đều từng thốt lên.

Đứa đầu có thể ngủ ở bất cứ đâu, ăn bất cứ món gì, ai bế cũng cười. Đứa thứ hai thì giật mình vì tiếng động nhỏ nhất, ghét quần áo có nhãn mác cọ vào cổ, khóc mỗi khi gặp người lạ. Người ngoài nhìn vào có khi còn trách: "Chắc mẹ chiều đứa nhỏ quá."

Nhưng sự thật là: mỗi đứa trẻ sinh ra đã mang theo một tính khí bẩm sinh (temperament) - một "bộ cài đặt mặc định" về cách phản ứng với thế giới. Cha mẹ không tạo ra nó, nhưng cha mẹ có thể giúp con sống tốt với nó.

Từ những năm 1950, hai bác sĩ tâm thần người Mỹ Alexander Thomas và Stella Chess đã theo dõi hàng trăm trẻ từ lúc sơ sinh đến trưởng thành trong một nghiên cứu nổi tiếng. Họ nhận thấy phần lớn trẻ có thể xếp vào ba nhóm:

Trẻ "dễ" (khoảng 40%): giờ ăn, ngủ đều đặn; thích nghi nhanh với thay đổi; tâm trạng thường vui vẻ; phản ứng nhẹ nhàng.
Trẻ "khó" (khoảng 10%): giờ giấc thất thường; phản ứng mạnh, khóc to; khó thích nghi với cái mới; dễ cáu khi bị chuyển hoạt động.
Trẻ "chậm khởi động" (khoảng 15%): rụt rè ban đầu với người lạ và tình huống mới, nhưng nếu được cho thời gian thì dần cởi mở.

Số còn lại là sự pha trộn. Quan trọng hơn: không có tính khí nào "tốt" hay "xấu". Đứa trẻ "khó" hôm nay có thể là người lớn đầy đam mê, kiên định. Đứa trẻ "chậm khởi động" có thể là người lớn thận trọng, sâu sắc.

Phát hiện quan trọng nhất trong nghiên cứu của Thomas và Chess không phải là phân loại trẻ, mà là khái niệm "sự phù hợp" (goodness of fit): trẻ phát triển tốt nhất khi cách nuôi dạy và môi trường xung quanh phù hợp với tính khí của con.

Một đứa trẻ nhạy cảm được thúc ép "mạnh dạn lên, chào cô đi, đừng có nhút nhát" thường rút vào vỏ sâu hơn. Nhưng cũng đứa trẻ đó, nếu được cho thời gian quan sát, được bố mẹ ở bên trong những lần đầu tiên, sẽ dần tự tin theo nhịp của mình.

Với trẻ nhạy cảm, rụt rè:
• Chuẩn bị trước cho tình huống mới: "Mai mình đến nhà cô Lan. Ở đó có một bạn tên Na và một con mèo."
• Cho con thời gian "khởi động": đến sớm buổi tiệc khi còn vắng người, để con quan sát trước khi tham gia.
• Đừng gắn nhãn "nhút nhát" trước mặt con. Thay vào đó: "Con thích quan sát trước rồi mới chơi."

Với trẻ phản ứng mạnh, nhiều năng lượng:
• Lịch sinh hoạt rõ ràng, có thể dự đoán.
• Nhiều cơ hội vận động: chạy nhảy ngoài trời mỗi ngày.
• Báo trước trước khi chuyển hoạt động ("5 phút nữa mình đi tắm").
• Dạy con gọi tên cảm xúc mạnh của mình, và có "góc bình tĩnh" để con lùi lại khi quá tải.

Với trẻ dễ tính:
• Cẩn thận đừng "quên" con. Trẻ dễ thường ít đòi hỏi, nên đôi khi bị bỏ qua nhu cầu - nhất là khi có anh chị em "khó" hơn chiếm hết sự chú ý.
• Vẫn cần thời gian riêng, vẫn cần được hỏi "Con thấy thế nào?"

Bố mẹ cũng có tính khí riêng. Một người mẹ hướng nội, cần yên tĩnh, có thể thấy kiệt sức với một đứa con hiếu động, ồn ào. Một người bố quyết đoán, nhanh nhẹn có thể sốt ruột với đứa con chậm rãi, cẩn trọng.

Nhận ra điều này giúp ta bớt tự trách ("sao mình không đủ kiên nhẫn?") và bớt trách con ("sao con cứ làm khó mẹ?"). Đơn giản là hai tính khí khác nhau đang học cách sống chung.

Có lẽ điều quan trọng nhất cần nhớ: đừng dùng đứa con này làm thước đo cho đứa con kia. "Anh hai hồi xưa đâu có khóc nhè như em" không giúp em bớt khóc, chỉ khiến em cảm thấy mình là "phiên bản lỗi".

Mỗi đứa trẻ là một con người riêng biệt từ những ngày đầu tiên. Công việc của cha mẹ không phải là uốn tất cả các con theo cùng một khuôn, mà là hiểu từng đứa đủ sâu để biết con cần gì - và yêu con đúng như con là.